ملكوتی ها ملکوتیها – دعای مهر و محبت – دعای ازدواج – باطل کردن طلسم – زبان بند
در این مطلب از سایت ملکوتی ها بهترین ذکر برای سیر و سلوک و تقویت ایمان | چگونه سیر و سلوک را شروع کنیم را قرار دادیم 100 درصد تضمینی و سریع الاثر . بهترین ذکر برای سیر و سلوک و مکاشفه و دیدن عجایب کدام ذکرها هستند؛ معرفی ذکر یونسیه، استغفار، لا اله الا الله، صلوات، تسبیحات اربعه و توصیه های عارفان برای تهذیب نفس و سیر الی الله.
بهترین ذکر برای سیر و سلوک و تقویت ایمان | چگونه سیر و سلوک را شروع کنیم
بهترین ذکر برای سیر و سلوک | ذکرهای عارفان و دستورالعمل های سلوک الی الله
سیر و سلوک الی الله در فرهنگ اسلامی به معنای حرکت معنوی انسان در مسیر شناخت خداوند، اصلاح نفس، ترک گناه، تقویت ایمان و رسیدن به مراتب بالاتر بندگی است. در این مسیر، ذکر خداوند جایگاه ویژه‌ای دارد؛ اما سیر و سلوک تنها با تکرار یک ذکر یا انجام یک ختم خاص تحقق پیدا نمی‌کند.
در توصیه های نقل شده از عالمان اخلاق و عرفان، مواردی مانند استغفار، ذکر یونسیه، لا اله الا الله، صلوات، تلاوت قرآن، نماز، سجده، مراقبه، ترک گناه و توجه دائمی به خداوند بارها مورد تأکید قرار گرفته‌اند.
برخی از دستورهای سلوکی نیز از بزرگان و عارفان نقل شده که هر کدام شرایط و تعداد خاصی دارند. بهتر است این توصیه‌ها را در چارچوب عبادت، خودسازی و تهذیب نفس در نظر گرفت و از نسبت دادن نتیجه‌های قطعی یا خارق‌العاده به آنها خودداری کرد.
در ادامه این مطلب از سایت ملکوتی ها با مشهورترین ذکرها و دستورهای نقل شده برای سیر و سلوک، تقویت ایمان، صفای قلب، مراقبه و حرکت معنوی آشنا می‌شویم.
بهترین ذکر برای سیر و سلوک چیست؟
نمی‌توان یک ذکر واحد را برای همه سالکان و در تمام مراحل سیر و سلوک، بهترین ذکر معرفی کرد. در منابع اخلاقی و عرفانی، اذکار متعددی برای مراحل مختلف پیشنهاد شده است.
از جمله مهم‌ترین آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- لا اله الا الله
- استغفرالله ربی و اتوب الیه
- ذکر یونسیه
- صلوات بر محمد و آل محمد
- لا حول و لا قوة الا بالله
- تسبیحات اربعه
- تلاوت قرآن
- دعای عهد و دعاهای مأثور
- ذکر اسماء الهی
در بسیاری از توصیه‌های بزرگان، اصل مهم‌تر از تعداد ذکر، استمرار، حضور قلب، ترک معصیت و توجه به خداوند است.
ذکر توکل و پناه بردن به خدا
در کتاب معراج العارفین و برخی نقل‌های عرفانی، مجموعه‌ای از اذکار برای توکل و پناه بردن به خداوند نقل شده است:
حَسْبِیَ اللَّهُ، تَوَکَّلْتُ عَلَى اللَّهِ، اعْتَصَمْتُ بِاللَّهِ، فَوَّضْتُ أَمْرِی إِلَى اللَّهِ، مَا شَاءَ اللَّهُ، لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ، صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، یَا حَیُّ یَا قَیُّومُ، بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ.
مضمون این ذکرها بر چند مفهوم مهم استوار است:
توکل بر خدا، پناه بردن به او، واگذاری امور به خداوند و درخواست رحمت الهی.
چنین اذکاری می‌توانند در برنامه معنوی فرد برای تقویت توکل و کاهش وابستگی قلبی به غیر خدا قرار بگیرند.
ذکر یونسیه؛ یکی از مشهورترین اذکار سیر و سلوک
یکی از معروف‌ترین اذکار در میان اهل سلوک، ذکر یونسیه است که از دعای حضرت یونس(ع) گرفته شده است:
لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ
معنی ذکر یونسیه
«معبودی جز تو نیست؛ تو پاک و منزهی و من از ستمکاران بودم.»
این دعا سه مضمون مهم دارد:
- توحید: «لا اله الا انت»
- تنزیه خداوند: «سبحانک»
- اعتراف به خطا و تقصیر: «انی کنت من الظالمین»
به همین دلیل، ذکر یونسیه در میان اهل دعا و اخلاق جایگاه خاصی دارد.
ذکر یونسیه در سجده
در برخی نقل‌های مربوط به سیر و سلوک، از علامه طباطبایی درباره دستور مرحوم قاضی چنین نقل شده است که ذکر یونسیه از دستورهای ابتدایی ایشان برای برخی سالکان بوده و تکرار آن در حالت سجده مورد توجه قرار داشته است.
در بعضی نقل‌ها عدد و مدت مشخصی نیز برای آن ذکر شده است. این اعداد را بهتر است دستورهای شخصی یا نقل‌شده از یک سلسله تربیتی بدانیم، نه یک حکم عمومی که همه افراد بدون توجه به شرایط خود ملزم به انجام آن باشند.
ذکر لا اله الا الله برای سیر و سلوک
یکی از بنیادی‌ترین اذکار توحیدی:
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ
است.
معنای آن:
«هیچ معبودی جز خداوند نیست.»
در توصیه‌های بسیاری از عارفان، ذکر «لا اله الا الله» از مهم‌ترین اذکار برای توجه به توحید معرفی شده است.
در برخی منابع عرفانی نیز از علامه حسن‌زاده آملی نقل شده است که اهل معرفت برای این کلمه طیبه جایگاه ویژه‌ای قائل بوده‌اند.
تکرار «لا اله الا الله» زمانی اثر تربیتی بیشتری پیدا می‌کند که صرفاً حرکت زبان نباشد و انسان به معنای آن توجه داشته باشد؛ یعنی در زندگی نیز تلاش کند وابستگی، امید و ترس اصلی خود را متوجه خداوند کند.
ذکر استغفار برای سیر و سلوک
استغفار یکی از مهم‌ترین اعمالی است که در توصیه‌های اخلاقی و عرفانی برای پاکسازی نفس مورد توجه قرار گرفته است.
ذکر مشهور:
أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ رَبِّی وَأَتُوبُ إِلَیْهِ
به معنای:
«از خداوند، پروردگارم، آمرزش می‌طلبم و به سوی او بازمی‌گردم.»
استغفار تنها تکرار یک عبارت نیست؛ بلکه باید با پشیمانی از گناه، تصمیم برای اصلاح و تلاش برای ترک خطا همراه باشد.
استغفار ۳۰ هزار مرتبه برای سالک
در برخی نقل‌ها از آیت‌الله سید عبدالکریم کشمیری آمده است که برای ایام فراغت، استغفار بسیار را توصیه می‌کردند و عدد ۳۰ هزار مرتبه نیز در این نقل‌ها آمده است.
همچنین برای افرادی که وقت کمتری دارند، تعدادهای پایین‌تر مانند روزانه سه هزار مرتبه یا برای مبتدیان تعداد ۱۰۰۱ مرتبه در برخی نقل‌ها ذکر شده است.
لازم نیست چنین اعدادی را به‌عنوان شرط قطعی سیر و سلوک در نظر گرفت. برای بسیاری از افراد، استمرار در استغفار با حضور قلب از انجام عدد بسیار زیاد بدون توجه معنوی مهم‌تر است.
توصیه آیت الله بهجت درباره استغفار
در برخی نقل‌های منتشرشده از آیت‌الله بهجت، برای فردی که از آلودگی‌های درونی و بیرونی سؤال کرده بود، بر زیاد گفتن استغفار و خسته نشدن از آن تأکید شده است.
مضمون این توصیه این است که انسان برای اصلاح خود، باید از گناه فاصله بگیرد و با استغفار و بازگشت به خداوند، مسیر اصلاح را آغاز کند.
بنابراین اگر کسی قصد شروع یک برنامه معنوی دارد، استغفار می‌تواند یکی از ساده‌ترین و قابل‌دسترس‌ترین اذکار باشد.
آیه سخره برای صفای نفس و تقویت یقین
در برخی آثار عرفانی، از آیه سخره برای صفای نفس، تقویت اطمینان قلب و دور شدن از وسوسه‌ها و خواطر نامطلوب یاد شده است.
این آیات در سوره اعراف قرار دارند و مضمون آنها درباره تسخیر و تدبیر الهی در عالم است.
در برخی نقل‌ها عدد ۷۰ مرتبه نیز برای قرائت این آیات ذکر شده است.
چنین دستورهایی را می‌توان به‌عنوان اعمال نقل‌شده در سنت اخلاقی و عرفانی مطالعه کرد، اما نباید برای آنها اثر قطعی و یکسانی برای همه افراد در نظر گرفت.
تلاوت سوره های مسبحات برای سیر و سلوک
یکی دیگر از توصیه‌های نقل‌شده از برخی بزرگان، توجه به سوره‌های مسبحات است؛ یعنی سوره‌هایی که با تسبیح و تنزیه خداوند آغاز می‌شوند.
در نقل‌های مختلف درباره تعداد این سوره‌ها اختلاف‌هایی وجود دارد و برخی منابع، سوره اعلی را نیز در این مجموعه قرار داده‌اند.
سوره‌هایی که در این مجموعه بیشتر مورد اشاره قرار می‌گیرند عبارت‌اند از:
- سوره حدید
- سوره حشر
- سوره صف
- سوره جمعه
- سوره تغابن
- سوره اعلی
در برخی توصیه‌های عرفانی، خواندن این سوره‌ها در شب مورد توجه قرار گرفته است.
تسبیحات اربعه برای سالک
یکی دیگر از اذکار مهم، تسبیحات اربعه است:
سُبْحَانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَکْبَرُ
این ذکر چهار بخش اصلی دارد:
- سبحان الله
- الحمدلله
- لا اله الا الله
- الله اکبر
در برخی دستورهای سلوکی، خواندن تسبیحات اربعه در تعدادهای مشخص یا پس از نمازهای واجب توصیه شده است.
این ذکر از این جهت اهمیت دارد که در مدت کوتاهی، انسان را متوجه تنزیه، حمد، توحید و عظمت خداوند می‌کند.
صلوات برای تقویت ایمان و محبت الهی
صلوات نیز در توصیه‌های اخلاقی و عرفانی جایگاه خاصی دارد.
ذکر:
اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ
ذکری ساده و در عین حال بسیار شناخته‌شده است.
در برخی نقل‌ها از بزرگان اخلاق، از صلوات به‌عنوان ذکری برای تقویت روحیه، افزایش محبت و آرامش یاد شده است.
از آیت‌الله بهجت نیز درباره اهمیت صلوات در مسیر معنوی توصیه‌هایی نقل شده است و در برخی آثار اخلاقی، صلوات از اعمال ساده و مفیدی دانسته شده که پس از توجه به واجبات و ترک محرمات می‌توان به آن مداومت داشت.
آداب سیر و سلوک الی الله
سیر و سلوک فقط به ذکر گفتن محدود نمی‌شود. در توصیه‌های بزرگان، مجموعه‌ای از رفتارها و مراقبت‌های اخلاقی در کنار ذکر قرار دارد.
مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:
۱. مراقبت از واجبات
نمازهای واجب باید در اولویت برنامه معنوی قرار بگیرند.
۲. ترک گناه
بدون تلاش برای ترک گناه، زیاد کردن تعداد اذکار به‌تنهایی نمی‌تواند جایگزین اصلاح اخلاق و رفتار شود.
۳. مراقبه
انسان باید در طول روز مراقب رفتار، گفتار، نگاه و نیت خود باشد.
۴. محاسبه نفس
در پایان روز، رفتارهای خود را بررسی کند و ببیند کجا دچار خطا شده است.
۵. تلاوت قرآن
قرآن باید بخش ثابتی از برنامه معنوی سالک باشد.
۶. استغفار
برای خطاها و لغزش‌ها استغفار کند و در صورت امکان آنها را جبران نماید.
۷. حفظ زبان از گناه
غیبت، دروغ، بدگویی و سخنان آسیب‌زننده با هدف خودسازی و تهذیب نفس سازگار نیستند.
برنامه خواب برای سالک
در برخی توصیه‌های اخلاقی درباره آداب خواب آمده است که انسان خواب را یادآور مرگ بداند و پیش از خواب، با وضو و ذکر خداوند آماده خواب شود.
در این توصیه‌ها مواردی مانند:
- وضو گرفتن
- رو به قبله خوابیدن
- خواندن آیت‌الکرسی
- خواندن تسبیحات حضرت زهرا(س)
- استغفار
- تجدید عهد با خداوند
مورد توجه قرار گرفته است.
هدف چنین آدابی، این است که انسان روز خود را با یاد خدا به پایان برساند و با آرامش بیشتری بخوابد.
ذکر بعد از نماز برای سالک
در برخی دستورهای سلوکی توصیه شده است که سالک پس از نمازهای واجب، مقداری ذکر و دعا داشته باشد.
از اذکار مناسب می‌توان به:
لا اله الا الله
استغفرالله ربی و اتوب الیه
اللهم صل علی محمد و آل محمد
و تسبیحات اربعه اشاره کرد.
مقدار ذکر می‌تواند با توان فرد هماهنگ شود؛ زیرا برنامه‌ای که بیش از توان انسان باشد و پس از چند روز رها شود، ممکن است از یک برنامه ساده اما پایدار، نتیجه تربیتی کمتری داشته باشد.
برنامه سلوکی ملا حسینقلی همدانی
در برخی منابع مربوط به دستورهای اخلاقی ملا حسینقلی همدانی، برنامه‌ای برای سالکان نقل شده که شامل موارد مختلفی است.
از جمله:
- پس از نماز صبح، ۷۰ مرتبه استغفار
- ۱۰۰ مرتبه کلمه توحید
- خواندن دعای صباح
- مداومت بر تسبیحات حضرت زهرا(س) پس از نمازهای واجب
- تلاوت روزانه قرآن
- توجه به وضو و طهارت
- خواندن برخی اذکار پیش از خواب
- توجه به یاد مرگ
- مداومت بر ذکر یونسیه
- خواندن دعای کمیل در شب جمعه
- طولانی کردن سجده
- توجه به قنوت
این موارد را می‌توان به‌عنوان دستورهای منقول از سنت اخلاقی آن بزرگوار مطالعه کرد و لازم نیست همه آنها را بدون توجه به شرایط جسمی، روحی و زمانی فرد به‌صورت یک‌باره اجرا کرد.
سجده طولانی و ذکر یونسیه
در برخی آثار اخلاقی از میرزا جواد آقا ملکی تبریزی نقل شده است که سجده طولانی همراه با ذکر یونسیه از اعمال مؤثر در تهذیب نفس دانسته شده است.
ذکر:
لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ
را می‌توان در سجده با توجه به معنی آن خواند.
نکته مهم این است که طولانی کردن سجده نباید باعث آسیب جسمی یا ترک واجبات و مسئولیت‌های ضروری شود.
ذکر برای شروع سیر و سلوک
در برخی نقل‌ها از آیت‌الله کشمیری آمده است که برای افرادی که می‌خواهند مسیر معنوی خود را آغاز کنند، استغفار و ذکر یونسیه مورد توجه بوده است.
شروع سیر و سلوک لزوماً به معنای انجام ختم‌های سنگین نیست.
یک برنامه ساده می‌تواند شامل این موارد باشد:
نماز منظم + ترک گناه + استغفار + تلاوت قرآن + ذکر یونسیه + مراقبت از زبان و رفتار
این اصول، پایه‌ای‌تر از دنبال کردن دستورهای متعدد و پیچیده هستند.
دعای عهد و سیر معنوی
در برخی توصیه‌های عرفانی، خواندن دعای عهد نیز برای ارتباط معنوی با امام زمان(عج) مورد توجه قرار گرفته است.
در کنار دعای عهد، در برخی نقل‌ها خواندن سوره توحید و دعا برای فرج نیز توصیه شده است.
برای کسی که این اعمال را انجام می‌دهد، بهتر است هدف اصلی، تقویت ارتباط معنوی، اصلاح رفتار و توجه بیشتر به مسئولیت‌های دینی و اخلاقی باشد.
دعای مقام محمود
در برخی آثار عرفانی، برای طلب مقام محمود به آیاتی از سوره اسراء اشاره شده است:
وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطَانًا نَصِیرًا
و پس از آن:
وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ کَانَ زَهُوقًا
این آیات بر ورود و خروج همراه با صدق و یاری خداوند و پیروزی حق بر باطل تأکید دارند.
دعای شکرگزاری حضرت نوح(ع)
در برخی آثار اخلاقی، دعایی از حضرت نوح(ع) برای شکر نعمت‌های الهی نقل شده است:
اللَّهُمَّ إِنِّي أُشْهِدُكَ مَا أَصْبَحَ وَأَمْسَى بِي مِنْ نِعْمَةٍ وَعَافِيَةٍ فِي دِينِي أَوْ دُنْيَايَ فَمِنْكَ وَحْدَكَ لَا شَرِيكَ لَكَ، لَكَ الْحَمْدُ وَلَكَ الشُّكْرُ بِهَا عَلَيَّ حَتَّى تَرْضَى وَبَعْدَ الرِّضَا.
مضمون این دعا، اعتراف به این حقیقت است که نعمت و عافیت از جانب خداوند است و شکرگزاری باید بخشی از زندگی معنوی انسان باشد.
نقش قرآن در سیر و سلوک
در برنامه سالک، قرآن جایگاه بسیار مهمی دارد.
تلاوت قرآن تنها برای رسیدن به یک نتیجه خاص نیست؛ بلکه هدف اصلی آن هدایت، اصلاح اخلاق و شناخت بهتر مسیر زندگی است.
در برخی دستورهای اخلاقی، خواندن حداقل مقداری از قرآن در هر روز توصیه شده است.
حتی اگر فرد زمان زیادی ندارد، می‌تواند روزانه چند آیه را با ترجمه و تدبر بخواند. مهم این است که قرآن به بخشی پایدار از زندگی تبدیل شود.
سیر و سلوک بدون ترک گناه ممکن نیست
یکی از مهم‌ترین نکاتی که در بسیاری از توصیه‌های اخلاقی باید به آن توجه کرد، این است که ذکر نباید جایگزین عمل صالح و ترک گناه شود.
ممکن است فرد روزانه هزاران مرتبه ذکر بگوید، اما اگر هم‌زمان به دیگران ظلم کند، حق مردم را رعایت نکند، دروغ بگوید یا واجبات را ترک کند، صرف افزایش تعداد اذکار به‌تنهایی معنای سیر و سلوک را محقق نمی‌کند.
به همین دلیل، بسیاری از بزرگان اخلاق بر این اصول تأکید داشته‌اند:
انجام واجبات، ترک محرمات، اصلاح اخلاق و سپس مداومت بر ذکر.
آیا ذکرهای سیر و سلوک اثر خارق العاده دارند؟
در برخی کتاب‌های عرفانی و نقل‌های مربوط به بزرگان، برای بعضی ختم‌ها و اذکار، آثار بسیار بزرگی نقل شده است. گاهی حتی مطالبی درباره مشاهده امور غیرعادی یا توانایی‌های خارق‌العاده نیز دیده می‌شود.
این‌گونه نقل‌ها را باید با احتیاط مطالعه کرد و میان نقل تاریخی، تجربه شخصی و یک آموزه قطعی دینی تفاوت گذاشت.
هدف اصلی سیر و سلوک در سنت اسلامی، کسب قدرت‌های غیرعادی نیست؛ بلکه شناخت خداوند، تزکیه نفس، تقویت ایمان، اصلاح اخلاق و رسیدن به بندگی بهتر است.
بنابراین، کسی که به دنبال سیر و سلوک است بهتر است به جای جست‌وجوی امور خارق‌العاده، روی اصلاح شخصیت و رفتار خود تمرکز کند.
یک برنامه ساده و قابل اجرا برای سیر و سلوک
اگر کسی تازه می‌خواهد مسیر معنوی خود را شروع کند، لازم نیست از ابتدا ده‌ها ختم و ذکر سنگین انجام دهد.
یک برنامه ساده می‌تواند چنین باشد:
صبح
- نماز صبح
- ۷۰ مرتبه استغفار
- مقداری تلاوت قرآن
- چند مرتبه صلوات
- توجه و مراقبت از نیت در طول روز
در طول روز
- ذکر لا اله الا الله
- استغفار هنگام خطا
- پرهیز از غیبت و دروغ
- مراقبت از نگاه و زبان
- توجه به خداوند در کارهای روزمره
بعد از نمازها
- تسبیحات حضرت زهرا(س)
- استغفار
- صلوات
- چند دقیقه دعا و توجه قلبی
شب
- محاسبه نفس
- استغفار
- تلاوت قرآن
- خواندن آیت‌الکرسی
- تسبیحات حضرت زهرا(س)
- خواب با وضو در صورت امکان
در طول هفته
- دعای کمیل در شب جمعه
- تلاوت قرآن
- صدقه
- صله رحم
- جبران حق‌الناس و اصلاح روابط
این برنامه از آن جهت مفید است که پایدار و قابل اجرا است و فرد را درگیر تعداد بسیار زیادی دستور مختلف نمی‌کند.
مهم‌ترین اصل در سیر و سلوک؛ مراقبه
یکی از واژه‌های مهم در عرفان اسلامی، مراقبه است.
مراقبه یعنی انسان در طول روز متوجه باشد که چه می‌گوید، چه می‌کند و چه نیتی دارد.
برای مثال پیش از سخن گفتن از خود بپرسد:
آیا این حرف درست است؟
آیا باعث آسیب به دیگری می‌شود؟
آیا گفتن آن ضروری است؟
و پیش از انجام یک کار:
آیا این کار با ارزش‌های دینی و اخلاقی من سازگار است؟
این نوع توجه روزانه می‌تواند از تکرار بسیاری از خطاها جلوگیری کند.
جمع بندی
در منابع اخلاقی و عرفانی، اذکار مختلفی برای سیر و سلوک الی الله، تهذیب نفس، تقویت ایمان و افزایش توجه قلبی به خداوند نقل شده است.
از میان آنها، ذکر یونسیه، لا اله الا الله، استغفار، صلوات، تسبیحات اربعه و تلاوت قرآن جایگاه ویژه‌ای دارند.
ذکر یونسیه:
لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ
برای توبه، اعتراف به تقصیر و توجه به خداوند بسیار مناسب است.
ذکر:
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ
نیز محور توحید و یاد خداوند است.
استغفار:
أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ رَبِّی وَأَتُوبُ إِلَیْهِ
برای بازگشت از خطا و اصلاح مسیر زندگی اهمیت دارد و صلوات نیز می‌تواند بخشی از برنامه عبادی و معنوی انسان باشد.
در نهایت، سیر و سلوک فقط با ذکر زبانی شکل نمی‌گیرد. نماز، ترک گناه، رعایت حق مردم، تلاوت قرآن، مراقبت از رفتار، محاسبه نفس، خدمت به دیگران، صبر و استمرار در عبادت، بخش مهمی از این مسیر هستند.
اگر کسی قصد دارد وارد برنامه‌های جدی و طولانی سلوکی شود، بهتر است به جای جمع کردن دستورهای متعدد از منابع مختلف، یک برنامه متعادل و قابل استمرار داشته باشد و در مسائل تخصصی و شخصی نیز از راهنمای دینی و اخلاقی آگاه و قابل اعتماد کمک بگیرد.
کلمات کلیدی:
بهترین ذکر برای سیر و سلوک، ذکرهای مخصوص سیر و سلوک، ذکر عارفان، ذکر برای سیر الی الله، ذکر یونسیه برای سیر و سلوک، استغفار برای سیر و سلوک، لا اله الا الله برای سلوک، ذکرهای سلوکی، دستور سیر و سلوک، آداب سیر و سلوک، ذکر سالکان، ذکر برای تهذیب نفس، بهترین ذکر عرفانی، ذکر برای تقویت ایمان، مراقبه در سیر و سلوک، ذکر آیت الله بهجت، توصیه عارفان برای سیر و سلوک, برنامه سیر و سلوک, شروع سیر و سلوک معنوی
